Hoe werkt de AERIUS Calculator?

Wat is de AERIUS Calculator (en waarom is het verplicht)? 

AERIUS Calculator berekent hoeveel stikstof een activiteit neerlegt op stikstofgevoelige natuur. Dat is nodig omdat de wet het voorschrijft: de Omgevingsregeling bepaalt dat een berekening voor een Natura 2000-vergunning met deze Calculator gemaakt moet worden, en ook met welke versie ervan.  

De Calculator komt in beeld bij heel uiteenlopende projecten: een nieuwe woonwijk, de uitbreiding van een agrarisch bedrijf, de aanleg van een weg, een fabriek die uitbreidt, of zelfs een groot evenement. Daarbij kijkt AERIUS niet alleen naar de uiteindelijke situatie, maar ook naar de bouw zelf: bouwverkeer en machines stoten immers ook uit, dus die fase wordt apart doorgerekend naast de latere gebruiksfase. Het eindresultaat komt terug als pdf, en die pdf voeg je toe aan de vergunningaanvraag. 

AERIUS Calculator, Connect, Check, Register en Monitor: wat is het verschil? 

AERIUS is geen los instrument, maar een familie van producten die elk hun eigen rol spelen: van het rekenen aan een individueel project tot het bijhouden van de stikstofruimte in heel Nederland. Hieronder een overzicht van wat elk product doet. 

• AERIUS Calculator is de rekenmachine voor projectspecifieke berekeningen bij een vergunningaanvraag. Voor een gewone aanvraag heb je hier genoeg aan. 

• AERIUS Connect is de motor achter Calculator: dezelfde rekenkern, maar dan rechtstreeks aan te sturen zonder de webapplicatie ertussen. Dat is nodig bij grote projecten met meer dan 5.000 bronnen, of als een bedrijf zijn eigen software wil laten rekenen via AERIUS, zonder steeds handmatig in te loggen op de Calculator. 

• AERIUS Check bepaalt of een bedrijf een "piekbelaster" is: een van de circa 3.000 bedrijven die de meeste stikstof uitstoten vlak bij een overbelast Natura 2000-gebied. Ligt de uitstoot boven de 2.500 mol per jaar, dan komt een bedrijf in aanmerking voor subsidie om vrijwillig te stoppen, te verplaatsen of te verduurzamen. 

• AERIUS Register houdt de boekhouding bij van stikstofruimte. Komt er ergens ruimte vrij, bijvoorbeeld doordat een maatregel de uitstoot verlaagt, dan wordt dat hier vastgelegd. Wordt die ruimte vervolgens toegewezen aan een nieuw project, dan wordt dat ook hier geregistreerd, zodat nooit meer ruimte wordt uitgegeven dan er daadwerkelijk is.  

• AERIUS Monitor geeft inzicht in de stikstofsituatie zelf, los van een individuele aanvraag. Het laat zien waar in Natura 2000-gebieden de kwetsbare natuur precies ligt, hoeveel stikstof daar terechtkomt en hoe dat zich door de jaren heen ontwikkelt, en op welke plekken dat al te veel is. Waar Calculator het effect van jouw project berekent, laat Monitor de bredere situatie in een gebied zien. 

Wanneer is een AERIUS-berekening nodig? 

Zodra een activiteit stikstofoxiden (NOx) of ammoniak (NH3) uitstoot die kan neerslaan op stikstofgevoelige natuur, is een berekening aan de orde. Dat geldt voor nieuwe activiteiten, maar net zo goed voor de wijziging of uitbreiding van een bestaande, al vergunde situatie. 

Ook bij salderen komt er een berekening aan te pas. Stel: een bedrijf wil uitbreiden, maar heeft daar zelf niet genoeg stikstofruimte voor. Een oplossing is dan om ergens anders ruimte vrij te maken en die in te zetten voor de nieuwe activiteit. Gebeurt dat op het eigen terrein, bijvoorbeeld door een oud bedrijfsonderdeel te sluiten of schoner te maken, dan heet dat intern salderen. Gebeurt het via een ander bedrijf, dat zelf stopt of zijn vergunde activiteit vermindert en die ruimte overdraagt, dan heet dat extern salderen. In beide gevallen mag niet de volledige vrijgekomen ruimte gebruikt worden: een deel gaat terug naar de natuur. Dit heet de afroomfactor. Is er 100 mol vrijgekomen en geldt een afroomfactor van 30 procent, dan mag het bedrijf 70 mol inzetten voor de uitbreiding; de overige 30 mol komt niet meer beschikbaar voor gebruik. 

Om te zien wat er per saldo verandert, worden alle situaties samen doorgerekend: wat er al was, wat de ruimte van elders toevoegt, en wat er straks bij komt. Zo blijft zichtbaar dat de uitbreiding niet tot méér stikstof leidt dan er per saldo is vrijgemaakt. 

Hoe werkt de berekening? 

Van emissie naar depositie 

AERIUS rekent in vier stappen. Eerst wordt de emissie van NOx en NH3 bij de bron bepaald. Daarna volgt de verspreiding door de lucht, de eventuele chemische omzetting onderweg, en ten slotte de depositie op bodem en vegetatie.. 

De rekenmodellen: OPS en SRM-2 

Voor de meeste bronnen rekent AERIUS met OPS. Dat model volgt hoe een stof zich vanuit de bron verspreidt, ongeveer zoals rook die uit een schoorsteen komt en uitwaaiert: dichtbij de bron zit de hoogste concentratie, verder weg verdunt het. OPS kan dat zowel over korte als lange afstand doorrekenen, dus zowel het effect vlak naast een bouwplaats als de bijdrage die honderden meters verderop nog neerslaat. 

Voor rijdend verkeer tot 5 kilometer van de weg gebruikt AERIUS een ander model: SRM-2. Wegverkeer gedraagt zich anders dan een schoorsteen of een vast werktuig, want de uitstoot komt van veel losse, laaggelegen bronnen die zich over een lijn (de weg) verspreiden. SRM-2 is daarop toegesneden en berekent eerst hoeveel van de stof in de lucht komt op een bepaalde afstand van de weg. Die concentratie wordt vervolgens omgerekend naar een depositiebijdrage, met rekenwaarden die van tevoren met OPS zijn bepaald. 

Voorbij die 5 kilometer wordt wegverkeer niet meer met SRM-2, maar gewoon met OPS doorgerekend, tot de maximale rekenafstand van 25 kilometer. 

Een rekenmachine, geen inhoudelijk oordeel 

Een belangrijk uitgangspunt van AERIUS Calculator is dat het instrument uitsluitend rekent en niet beoordeelt. De Calculator controleert of ingevoerde gegevens geldig zijn, maar doet geen uitspraak over de vraag of een berekend resultaat aanvaardbaar is voor een vergunning. Die beoordeling ligt bij het bevoegd gezag: meestal de provincie waar het project plaatsvindt, en bij grotere of nationale projecten het Rijk. Wel rekent AERIUS altijd met de op dat moment actuele rekenmethoden, emissiefactoren en natuurgegevens, wat betekent dat eenzelfde invoer in een latere versie een ander resultaat kan opleveren. 

Stap voor stap door de AERIUS Calculator 

Een berekening in AERIUS Calculator doorloopt zes stappen. Stel je voor: een aannemer gaat een nieuwe bedrijfshal bouwen op een bestaand terrein. Zo ziet het proces er voor hem uit. 

Situatie(s) aanmaken 

Hij begint met een nieuwe situatie, of bouwt voort op een eerdere berekening door een bestand te importeren dat hij zelf heeft bewaard. AERIUS slaat namelijk zelf niets op tussen sessies. Een situatie is een verzameling emissiebronnen en gebouwen die bij elkaar horen. Voor de vergunning moet duidelijk zijn wat er precies verandert, dus legt de aannemer twee momenten vast: hoe het terrein er nu uitziet (de referentiesituatie, wat al vergund is) en hoe het straks wordt (de beoogde situatie, met de nieuwe hal). AERIUS vergelijkt die twee met elkaar, zodat alleen zichtbaar wordt wat er werkelijk bij komt, niet wat er toch al was. 

Invoer per situatie 

Per situatie geeft de aannemer aan waar de uitstoot vandaan komt: een emissiebron. Tijdens de bouw zijn dat bijvoorbeeld de mobiele werktuigen die op het terrein rondrijden, en het bouwverkeer dat af en aan komt. Bij elke bron geeft hij ook de sector aan, bijvoorbeeld Mobiele werktuigen of Verkeer. Die keuze bepaalt welke gegevens hij verderop moet invullen: bij een graafmachine gaat het bijvoorbeeld om het brandstofverbruik en de draaiuren. 

Eigen rekenpunten 

AERIUS heeft voor heel Nederland al vaste rekenpunten klaarliggen, verspreid over het hele land, en gebruikt daarvan automatisch de punten die in de buurt van kwetsbare natuur liggen. Meestal hoeft de aannemer hier dus niets voor te doen: zijn project wordt vanzelf op de juiste plekken doorgerekend. Alleen als het project ook effect kan hebben op een gebied dat buiten Nederland ligt, bijvoorbeeld een natuurgebied net over de grens met Duitsland, voegt hij hier zelf een extra rekenpunt toe. Zulke buitenlandse gebieden vallen namelijk niet vanzelf binnen dat Nederlandse systeem van rekenpunten. 

Rekentaak samenstellen 

Nu gaat AERIUS daadwerkelijk rekenen. De referentiesituatie en de beoogde situatie worden samen in één rekentaak gezet, en AERIUS berekent het verschil: de uitstoot die alleen bij de bouw hoort. Heeft een project zowel een bouwfase als een blijvende gebruiksfase, dan worden dit meestal twee aparte beoogde situaties, elk met een eigen projectberekening: één voor de mobiele werktuigen en het bouwverkeer tijdens de bouw, en één voor wat er permanent overblijft, bijvoorbeeld het verkeer van een nieuwe woonwijk. AERIUS kent daarnaast nog een specifiek type rekentaak, het maximaal tijdelijk effect, bedoeld voor een kortstondige tussenfase waarvan je automatisch het piekmoment wilt laten berekenen. 

Resultaten beoordelen 

AERIUS toont de uitkomst per hexagoon, een zeshoekig vlak van één hectare dat samen met alle andere hexagonen heel Nederland bedekt. De aannemer kan zien in welk gebied de bijdrage het hoogst is. Belangrijker is of die bijdrage ergens tot een toename leidt op een hexagoon die al overbelast is met stikstof, of daar dicht tegenaan zit. Elk beschermd stukje natuur, een habitattype, heeft namelijk een eigen kritische depositiewaarde: de grens waarboven te veel stikstof schade aan de natuur veroorzaakt. Die grens gaat over de totale hoeveelheid stikstof die er al ligt, niet over de bijdrage van één project alleen. Wat voor de vergunning telt, is dus niet of de projectbijdrage "onder" die grens blijft, maar of het project een meetbare toename veroorzaakt op plekken waar de grens al bereikt is of bijna bereikt wordt. Blijft de bijdrage daar op 0,00 mol per hectare per jaar steken, dan levert het project in beginsel geen belemmering op voor de vergunning. 

Exporteren 

Tot slot legt de aannemer het resultaat vast. Dat kan als GML-bestand, met of zonder de rekenresultaten erbij, bruikbaar om later verder te bewerken of te delen, of als pdf-rapportage, die als bijlage bij de vergunningaanvraag gaat. 

Zo worden emissiegegevens voor mobiele werktuigen ingevuld 

De uitkomst van een AERIUS-berekening staat of valt met de kwaliteit van de ingevoerde emissiegegevens. Bij mobiele werktuigen, zoals graafmachines, shovels of generatoren, kies je eerst de stageklasse uit een lijst, bijvoorbeeld "Stage-II, 2002-2005, ≤56 kW". Deze informatie staat meestal op het typeplaatje van de motor, of in de machinedocumentatie die je van de fabrikant of leverancier hebt gekregen. Deze ene keuze legt meteen het bouwjaar en het vermogen van de motor vast. Vervolgens vul je het brandstofverbruik in liters per jaar en het aantal draaiuren per jaar in. Alleen bij stageklassen met een SCR-systeem verschijnt er ook een veld voor het AdBlue-verbruik in liters per jaar. Deze gegevens noemt AERIUS de AUB-methode (AdBlue, Uren, Brandstof), en op basis daarvan berekent AERIUS automatisch de NOx- en NH3-emissie met vaste coëfficiënten van TNO. Bronkenmerken als uittreedhoogte (hoe hoog de uitstoot vrijkomt), warmte-inhoud (hoe warm de uitstoot is, wat bepaalt hoe hoog hij opstijgt) en spreiding (de variatie in uitstoothoogte binnen de bron) staan bij deze standaardmethode al ingevuld, met waarden die horen bij de gekozen stageklasse en het vermogen van de motor.  

Wie liever met eigen cijfers rekent, kan kiezen voor eigen specificatie en de emissie van NOx en NH3 direct in kilogram per jaar invoeren. Uittreedhoogte, warmte-inhoud en spreiding moeten hier zelf ingevuld worden. 

Waar komen betrouwbare emissiegegevens vandaan? 

Een berekening is zo goed als de cijfers die erin gaan. Maar hoe kom je eigenlijk aan die invoer als je een nieuw project in de bouw of infra hebt? In de praktijk worden draaiuren en brandstofverbruik van machines vaak geschat: een inschatting op basis van eerdere projecten, of een grove aanname per stageklasse. Het probleem is dat dit precies de twee cijfers zijn waar de hele emissieberekening op steunt. 

Dat hoeft niet, als het materieel al is uitgerust met een systeem dat deze data zelf bijhoudt. Het Flowter-platform van GPS-Buddy berekent NOx en NH3 per projectlocatie en periode, op basis van dezelfde TNO AUB-methode die AERIUS zelf hanteert, en op basis van daadwerkelijke draaiuren en brandstofverbruik uit de machine. Zo staan de cijfers die AERIUS vraagt al klaar, in plaats van dat ze achteraf bij elkaar gezocht moeten worden. 

Meer weten over onze oplossing? 

Boek een demo   Lees meer over de emissierapportage 

Er kunnen geen rechten aan deze tekst worden ontleend. AERIUS Calculator wordt regelmatig geactualiseerd, waardoor rekenmethoden, invoervelden en de exacte werking van de applicatie kunnen wijzigen. Ga voor de meest actuele en officiële informatie altijd naar aeriusproducten.nl